คุณภาพอากาศจากระบบ Supplied-Air System ต้องตรวจสอบสารปนเปื้อนอะไรบ้างก่อนจ่ายให้ผู้ปฏิบัติงาน?
ระบบ Supplied-Air System หรือระบบจ่ายอากาศสำหรับหายใจ เป็นอุปกรณ์ป้องกันระบบทางเดินหายใจชนิดจ่ายอากาศจากแหล่งภายนอก โดยส่งอากาศผ่านสายส่งไปยังหน้ากากหรืออุปกรณ์ครอบศีรษะของผู้ปฏิบัติงาน เหมาะสำหรับงานที่บรรยากาศโดยรอบมีสารปนเปื้อน หรือไม่เหมาะสมต่อการหายใจตามการประเมินความเสี่ยง
อย่างไรก็ตาม การติดตั้งเครื่องอัดอากาศและระบบกรองไม่ได้รับประกันว่าอากาศที่ส่งถึงผู้ปฏิบัติงานจะปลอดภัยเสมอไป เนื่องจากสารปนเปื้อนอาจเข้าสู่ระบบได้ตั้งแต่จุดรับอากาศ กระบวนการอัดอากาศ ไปจนถึงระบบกรองและท่อส่ง
สารที่ต้องให้ความสำคัญ ได้แก่ คาร์บอนมอนอกไซด์ คาร์บอนไดออกไซด์ ไฮโดรคาร์บอน ความชื้น และสารเคมีจากสภาพแวดล้อมภายนอก นอกจากนี้ยังต้องตรวจสอบองค์ประกอบพื้นฐานของอากาศและประสิทธิภาพของระบบจ่ายอากาศร่วมด้วย
การตรวจสอบก่อนนำระบบไปใช้งานจึงเป็นขั้นตอนสำคัญในการป้องกันไม่ให้ผู้ปฏิบัติงานได้รับอากาศที่มีคุณภาพไม่เหมาะสมเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจ
1. สารปนเปื้อนเข้าสู่ระบบ Supplied-Air System ได้จากจุดใดบ้าง?
การระบุแหล่งกำเนิดสารปนเปื้อนเป็นขั้นตอนแรกของการควบคุมคุณภาพอากาศ เพราะสิ่งปนเปื้อนไม่ได้เกิดจากเครื่องอัดอากาศเพียงอย่างเดียว แต่สามารถเข้าสู่ระบบได้จากหลายตำแหน่ง
- จุดรับอากาศ (Air Intake): หากติดตั้งใกล้ท่อไอเสีย เครื่องยนต์ หรือบริเวณปล่อยสารเคมี อาจดูดอากาศที่มี CO ก๊าซจากการเผาไหม้ หรือไอระเหยของสารเคมีเข้าสู่ระบบ
- เครื่องอัดอากาศ (Air Compressor): อาจมีการปนเปื้อนจากน้ำมันหล่อลื่น ละอองน้ำมัน หรือความผิดปกติจากอุณหภูมิในการทำงาน
- ระบบกรอง (Filtration System): ไส้กรองและสารดูดซับที่เสื่อมสภาพหรือหมดประสิทธิภาพ อาจไม่สามารถควบคุมสารปนเปื้อนได้ตามที่ออกแบบไว้
- ท่อส่งอากาศ (Air Distribution Line): อาจเกิดการสะสมของความชื้น สนิม น้ำมัน หรืออนุภาคจากการเสื่อมสภาพของอุปกรณ์ภายในระบบ
การตรวจสอบจึงต้องครอบคลุมตั้งแต่แหล่งผลิตอากาศจนถึงจุดจ่าย เพื่อให้สามารถระบุตำแหน่งที่อาจทำให้เกิดการปนเปื้อนและแก้ไขปัญหาได้ตรงจุด
2. ต้องตรวจสอบสารปนเปื้อนและองค์ประกอบใดบ้างตามเกณฑ์ Grade D Breathing Air?
Grade D Breathing Air เป็นเกณฑ์อ้างอิงสำหรับคุณภาพอากาศอัดที่ใช้หายใจ โดย OSHA ระบุในมาตรฐาน 29 CFR 1910.134 ว่าอากาศอัดสำหรับหายใจต้องมีคุณสมบัติไม่น้อยกว่าเกณฑ์ ANSI/CGA G-7.1-1989 ซึ่งกำหนดองค์ประกอบสำคัญ 5 รายการ ดังนี้
- Carbon Monoxide (CO) – คาร์บอนมอนอกไซด์
เป็นก๊าซพิษไม่มีสีและไม่มีกลิ่น อาจปนเปื้อนจากไอเสียเครื่องยนต์ที่เข้าสู่จุดรับอากาศ หรือเกิดจากความผิดปกติของเครื่องอัดอากาศบางประเภท
เมื่อเข้าสู่ร่างกาย CO จะจับกับฮีโมโกลบิน ทำให้ความสามารถในการขนส่งออกซิเจนลดลง ผู้ปฏิบัติงานอาจเกิดอาการปวดศีรษะ เวียนศีรษะ หมดสติ และเสียชีวิตได้
เกณฑ์ Grade D: CO ไม่เกิน 10 ppm
- Carbon Dioxide (CO₂) – คาร์บอนไดออกไซด์
เป็นก๊าซที่อาจเข้าสู่ระบบจากอากาศบริเวณจุดรับอากาศหรือแหล่งกำเนิดในสภาพแวดล้อมการทำงาน หากมีความเข้มข้นสูงอาจทำให้เกิดอาการปวดศีรษะ หายใจลำบาก และส่งผลต่อการทำงานของร่างกาย
เกณฑ์ Grade D: CO₂ ไม่เกิน 1,000 ppm
- Condensed Hydrocarbons – ไฮโดรคาร์บอนที่ควบแน่น
เป็นสารไฮโดรคาร์บอนที่อยู่ในรูปควบแน่น ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับน้ำมันหล่อลื่นหรือสารไฮโดรคาร์บอนที่เข้าสู่ระบบจากกระบวนการอัดอากาศและแหล่งรับอากาศ
หากมีการปนเปื้อนเกินเกณฑ์ อาจส่งผลต่อคุณภาพอากาศที่ใช้หายใจ จึงต้องควบคุมอย่างเหมาะสม
เกณฑ์ Grade D: ไม่เกิน 5 mg/m³
ข้อควรระวังคือ ค่านี้หมายถึงไฮโดรคาร์บอนที่ควบแน่น ไม่ใช่ค่าขีดจำกัดรวมของละอองน้ำมันและไอน้ำมันทุกสถานะ ซึ่งอาจต้องตรวจวิเคราะห์แยกตามลักษณะของสารปนเปื้อน
- Oxygen (O₂) – ออกซิเจน
ออกซิเจนไม่ใช่สารปนเปื้อน แต่เป็นองค์ประกอบสำคัญที่ต้องตรวจวัดเพื่อยืนยันสัดส่วนออกซิเจนในอากาศสำหรับหายใจ
หากมีออกซิเจนต่ำหรือสูงเกินเกณฑ์ อาจส่งผลต่อความปลอดภัยและการทำงานของระบบหายใจ
เกณฑ์ Grade D: 19.5–23.5% โดยปริมาตร
- Odor – กลิ่นของอากาศ
อากาศสำหรับหายใจต้องไม่มีลักษณะกลิ่นที่สังเกตได้ ซึ่งอาจบ่งบอกถึงการปนเปื้อนจากน้ำมันหรือสารเคมีบางชนิด
อย่างไรก็ตาม การไม่มีกลิ่นไม่ได้ยืนยันว่าอากาศปลอดภัย เพราะก๊าซอันตรายบางชนิด เช่น CO ไม่มีกลิ่น จึงต้องใช้เครื่องมือตรวจวัดและผลวิเคราะห์ที่เหมาะสมร่วมด้วย
3. นอกเหนือจาก Grade D ต้องตรวจความชื้น น้ำมัน และฝุ่นเพิ่มเติมหรือไม่?
การผ่านเกณฑ์ Grade D ไม่ได้หมายความว่าสารปนเปื้อนทุกชนิดได้รับการควบคุมแล้ว สถานประกอบกิจการยังต้องประเมินสิ่งปนเปื้อนเพิ่มเติมจากประเภทแหล่งจ่ายและสภาพการใช้งานจริง
ความชื้นและไอน้ำ (Moisture and Water Vapor)
ความชื้นที่สะสมในระบบอาจทำให้เกิดการควบแน่น การกัดกร่อนภายในท่อ และปัญหาการทำงานของวาล์วหรืออุปกรณ์ควบคุมแรงดัน
จึงต้องตรวจสอบระบบกำจัดความชื้นและค่า Dew Point ตามประเภทแหล่งจ่ายอากาศ
ละอองน้ำมันและไอน้ำมัน (Oil Aerosol and Oil Vapor)
เครื่องอัดอากาศที่ใช้ระบบหล่อลื่นด้วยน้ำมันมีโอกาสเกิดการปนเปื้อนในรูปของละอองน้ำมันหรือไอระเหย ซึ่งไม่สามารถประเมินได้จากการมองเห็นเพียงอย่างเดียว
การตรวจจึงต้องเลือกวิธีเก็บตัวอย่างและวิเคราะห์ให้ตรงกับรูปแบบของสารที่ต้องการตรวจ และไม่ใช้เกณฑ์ Condensed Hydrocarbons แทนค่าตรวจน้ำมันทุกสถานะ
ฝุ่นและอนุภาค (Particulates)
ฝุ่น สนิม และเศษวัสดุจากการสึกหรอของท่อหรืออุปกรณ์กรอง อาจเข้าสู่กระแสอากาศได้ จึงควรตรวจสอบประสิทธิภาพของระบบกรองและประเมินอนุภาคตามความเสี่ยงของระบบ
ทั้งนี้ Grade D ที่ OSHA อ้างอิงไม่ได้กำหนดค่าขีดจำกัดของอนุภาคเป็นตัวเลขไว้ในรายการหลัก
ก๊าซและไอระเหยจากสารเคมี (Toxic Gases and Vapors)
หากจุดรับอากาศตั้งอยู่ใกล้กระบวนการผลิตที่มีสารเคมี ต้องประเมินสารที่อาจเข้าสู่ระบบ เช่น ไนโตรเจนไดออกไซด์ (NO₂) ซัลเฟอร์ไดออกไซด์ (SO₂) หรือสารอินทรีย์ระเหยง่าย (VOCs)
การตรวจสารเพิ่มเติมต้องเลือกตามแหล่งกำเนิดและผลประเมินความเสี่ยง ไม่ควรถือว่าการผ่าน Grade D หมายถึงปราศจากสารเคมีอันตรายทุกชนิด
4. ค่า Dew Point ของเครื่องอัดอากาศและถังบรรจุอากาศแตกต่างกันอย่างไร?
Dew Point คืออุณหภูมิที่ไอน้ำในอากาศเริ่มควบแน่นเป็นหยดน้ำ เป็นตัวชี้วัดสำคัญในการควบคุมความชื้นของระบบจ่ายอากาศสำหรับหายใจ
อย่างไรก็ตาม ข้อกำหนดจะแตกต่างกันตามประเภทแหล่งจ่าย
กรณีใช้เครื่องอัดอากาศ (Compressor Supply)
OSHA กำหนดให้ควบคุมความชื้น โดยจุดน้ำค้างที่ความดันบรรยากาศต้องต่ำกว่าอุณหภูมิโดยรอบ 10°F หรือประมาณ 5.56°C
กรณีใช้ถังบรรจุอากาศ (Cylinder Supply)
สำหรับถังบรรจุอากาศที่ใช้จ่ายให้เครื่องช่วยหายใจ OSHA กำหนดให้ความชื้นมีจุดน้ำค้างไม่เกิน -50°F หรือประมาณ -45.6°C ที่ความดันบรรยากาศ และถังที่จัดซื้อพร้อมอากาศหายใจต้องมี Certificate of Analysis จากผู้จำหน่าย เพื่อยืนยันว่าเป็นไปตามเกณฑ์ Grade D
จึงไม่ควรนำค่าความชื้นของถังบรรจุมาใช้แทนเกณฑ์ของเครื่องอัดอากาศโดยตรง เพราะมีเงื่อนไขการควบคุมแตกต่างกัน
5. ควรตรวจคุณภาพอากาศจากจุดใดและใช้เครื่องมืออะไร?
การตรวจวิเคราะห์ต้องเลือกตำแหน่งเก็บตัวอย่างให้สะท้อนคุณภาพอากาศที่ผู้ปฏิบัติงานได้รับจริง โดยพิจารณาจุดสำคัญดังนี้
ตำแหน่งเก็บตัวอย่าง
- ทางออกเครื่องอัดอากาศ เพื่อประเมินคุณภาพอากาศจากแหล่งผลิต
- หลังระบบกรองและดูดซับ เพื่อประเมินประสิทธิภาพการบำบัดอากาศ
- จุดกระจายอากาศหรือจุดจ่ายที่เป็นตัวแทนของระบบ เพื่อประเมินความเสี่ยงจากท่อส่งและอุปกรณ์ปลายทาง
เครื่องมือและวิธีตรวจสอบ
- เครื่องวิเคราะห์ CO สำหรับตรวจคาร์บอนมอนอกไซด์
- เครื่องวิเคราะห์ CO₂ สำหรับตรวจคาร์บอนไดออกไซด์
- เครื่องวัดออกซิเจนสำหรับตรวจสัดส่วน O₂
- Dew Point Meter สำหรับตรวจสอบความชื้น
- อุปกรณ์เก็บตัวอย่างและเครื่องมือวิเคราะห์ไฮโดรคาร์บอน น้ำมัน หรือสารเคมีตามชนิดของสารปนเปื้อน
การเลือกเครื่องมือต้องพิจารณาช่วงการวัด ความถูกต้อง และความเหมาะสมกับการเก็บตัวอย่างอากาศอัด รวมถึงสถานะการสอบเทียบของเครื่องมือ
ข้อควรระวังสำคัญคือ เครื่องตรวจวัดก๊าซแบบพกพาที่ใช้ตรวจบรรยากาศในที่อับอากาศ ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถใช้ตรวจรับรองคุณภาพ Breathing Air Grade D ได้โดยอัตโนมัติ ต้องตรวจสอบความเหมาะสมของเครื่องมือและวิธีวิเคราะห์ก่อนใช้งาน
นอกจากนี้ ควรบันทึกวันที่ตรวจ ตำแหน่งเก็บตัวอย่าง สภาวะการทำงาน ค่าที่วัดได้ และผู้รับผิดชอบ เพื่อใช้ติดตามผลและตรวจสอบย้อนหลัง
6. เครื่องอัดอากาศชนิดหล่อลื่นด้วยน้ำมันต้องควบคุม CO อย่างไร?
เครื่องอัดอากาศที่ใช้ระบบหล่อลื่นด้วยน้ำมันต้องให้ความสำคัญกับการเฝ้าระวัง CO เนื่องจากความผิดปกติของอุปกรณ์หรือสภาวะความร้อนสูงอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการปนเปื้อนของก๊าซดังกล่าว
ตาม OSHA 29 CFR 1910.134 เครื่องอัดอากาศที่ไม่ใช้ระบบหล่อลื่นด้วยน้ำมันต้องควบคุมระดับ CO ในอากาศหายใจไม่ให้เกิน 10 ppm
ส่วนเครื่องอัดอากาศที่ใช้ระบบหล่อลื่นด้วยน้ำมัน ต้องมีระบบเตือนอุณหภูมิสูง หรือระบบเตือน CO หรือทั้งสองระบบ หากใช้เฉพาะระบบเตือนอุณหภูมิสูง ต้องตรวจติดตาม CO ในอากาศที่จ่ายเป็นช่วงเวลาที่เพียงพอ เพื่อป้องกันไม่ให้ความเข้มข้นเกิน 10 ppm
นอกจากระบบแจ้งเตือนแล้ว ยังต้องควบคุมจุดรับอากาศ ดูแลเครื่องอัดอากาศ และบำรุงรักษาอุปกรณ์กรองตามคำแนะนำของผู้ผลิตอย่างสม่ำเสมอ
7. หากตรวจพบสารปนเปื้อนเกินเกณฑ์ ต้องดำเนินการอย่างไร?
เมื่อผลตรวจพบสารปนเปื้อนเกินเกณฑ์ หรือไม่สามารถยืนยันคุณภาพอากาศได้ ผู้รับผิดชอบต้องระงับการใช้แหล่งจ่ายที่สงสัยว่ามีปัญหากับผู้ปฏิบัติงาน และดำเนินการแก้ไขก่อนกลับมาใช้งาน
แนวทางสำคัญประกอบด้วย
- ระงับแหล่งจ่ายอากาศ: แจ้งผู้ปฏิบัติงานและดำเนินการตามขั้นตอนความปลอดภัยที่กำหนด โดยไม่ให้ใช้อากาศจากแหล่งที่ยังไม่ผ่านการตรวจสอบ
- ตรวจสอบต้นเหตุ: ตรวจตำแหน่งรับอากาศ เครื่องอัดอากาศ ระบบกรอง และท่อส่ง เพื่อค้นหาจุดที่ทำให้เกิดการปนเปื้อน
- แก้ไขความผิดปกติ: ซ่อมแซม เปลี่ยนไส้กรองหรือสารดูดซับ และแก้ไขตำแหน่งรับอากาศตามสาเหตุที่พบ
- ตรวจวิเคราะห์ซ้ำ: ยืนยันว่าผลตรวจกลับมาอยู่ในเกณฑ์ที่กำหนด และไม่มีปัญหาที่อาจทำให้เกิดการปนเปื้อนซ้ำ
- บันทึกและอนุมัติการใช้งาน: จัดเก็บผลตรวจ รายละเอียดการแก้ไข วันที่ดำเนินการ และผู้รับผิดชอบก่อนนำระบบกลับมาใช้
การแก้ไขที่มีประสิทธิภาพต้องจัดการที่ต้นเหตุ ไม่ใช่เพียงเปลี่ยนไส้กรองหรือทำให้ค่าตรวจลดลงชั่วคราว
8. การตรวจคุณภาพอากาศหายใจเกี่ยวข้องกับความปลอดภัยในการทำงานในที่อับอากาศอย่างไร?
การทำงานในที่อับอากาศมีความเสี่ยงจากการขาดออกซิเจน การสะสมของก๊าซพิษ และการระบายอากาศที่ไม่เพียงพอ สถานประกอบกิจการจึงต้องประเมินบรรยากาศภายในพื้นที่และกำหนดอุปกรณ์ป้องกันระบบทางเดินหายใจให้เหมาะสมกับอันตราย
อย่างไรก็ตาม การตรวจบรรยากาศในพื้นที่และการตรวจคุณภาพอากาศจาก Supplied-Air System เป็นการตรวจคนละวัตถุประสงค์
การตรวจบรรยากาศในพื้นที่มีเป้าหมายเพื่อประเมินว่าพื้นที่ทำงานมีออกซิเจนและสารปนเปื้อนอยู่ในระดับที่ยอมรับได้หรือไม่ ส่วนการตรวจคุณภาพอากาศหายใจมีเป้าหมายเพื่อยืนยันว่าอากาศจากแหล่งจ่ายมีคุณสมบัติเหมาะสมต่อการเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจ
ดังนั้น แม้ผลตรวจบรรยากาศในพื้นที่จะอยู่ในเกณฑ์ ก็ไม่สามารถใช้ยืนยันคุณภาพอากาศจากระบบจ่ายอากาศได้ และในทางกลับกัน การที่ระบบ Supplied-Air System มีคุณภาพอากาศผ่านเกณฑ์ก็ไม่ได้หมายความว่าพื้นที่ทำงานปลอดภัยสำหรับการเข้าไปปฏิบัติงาน
การควบคุมความเสี่ยงจึงต้องดำเนินการทั้งด้านการตรวจวัดบรรยากาศ การเลือกใช้อุปกรณ์ป้องกันระบบทางเดินหายใจ การระบายอากาศ การสื่อสาร และการเตรียมแผนช่วยเหลือฉุกเฉิน
สำหรับสถานประกอบกิจการที่ต้องพัฒนาความพร้อมด้านงานในที่อับอากาศ Reynolds Wise มีหลักสูตรฝึกอบรมความปลอดภัยในการทำงานในที่อับอากาศ ซึ่งครอบคลุมการประเมินความเสี่ยง การใช้เครื่องตรวจวัดก๊าซ ระบบระบายอากาศ PPE การอนุญาตเข้าทำงาน และการช่วยเหลือผู้ประสบภัย พร้อมการฝึกปฏิบัติด้วยอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้อง
นอกจากนี้ บริษัทยังมีบริการเช่าอุปกรณ์ตรวจวัดก๊าซ ชุดกู้ภัย และอุปกรณ์ความปลอดภัย รวมถึงบริการสอบเทียบ ซ่อม จำหน่าย และให้เช่าเครื่องวัดก๊าซตามรายการบริการบนเว็บไซต์บริษัท
การเตรียมความพร้อมของบุคลากรควบคู่กับการเลือกใช้อุปกรณ์อย่างถูกต้องจึงเป็นองค์ประกอบสำคัญของการบริหารความปลอดภัยในสถานประกอบกิจการ
สรุป คุณภาพอากาศจาก Supplied-Air System ต้องตรวจสอบอะไรบ้างก่อนจ่ายให้ผู้ปฏิบัติงาน?
การควบคุมคุณภาพอากาศจาก Supplied-Air System ต้องตรวจสอบองค์ประกอบหลักตามเกณฑ์ Grade D ได้แก่ ออกซิเจน คาร์บอนมอนอกไซด์ คาร์บอนไดออกไซด์ ไฮโดรคาร์บอนที่ควบแน่น และกลิ่น รวมถึงประเมินความชื้น ละอองน้ำมัน ฝุ่น และสารเคมีอื่นตามประเภทแหล่งจ่ายและสภาพแวดล้อม
นอกจากผลตรวจวิเคราะห์แล้ว ยังต้องควบคุมจุดรับอากาศ เครื่องอัดอากาศ ระบบกรอง ท่อส่ง และอุปกรณ์เตือนภัยให้พร้อมใช้งาน เพื่อป้องกันไม่ให้สารปนเปื้อนเข้าสู่ระบบหายใจของผู้ปฏิบัติงาน
“อากาศที่มองไม่เห็นความสกปรก ไม่ได้หมายความว่าปลอดภัยต่อการหายใจ ความปลอดภัยต้องเริ่มจากการตรวจวัดและควบคุมคุณภาพอากาศอย่างถูกต้อง”


